Nesháls

Staðsetning:	Frá Húsavík til Loðmundarfjarðar
Nánar:	Frá Húsavíkurskála að vaði á Fjarðará gegnt Sævarenda í Loðmundarfirði
Hnattstaða:	Upphaf:       N65°23,68 – V13°44,12 Hæsta hæð: N65°22,85 – V13°43,49 Lok:            N65°21,56 – V13°51,81
Hæð y. sjó:	Hæð y. sjó: 140 m við upphaf, 447 m hæst (435 m skv. korti), 10 m við lok => Hækkun 307 m, lækkun 437 m, nettólækkun 130 m
Vegalengd:	13,00 km
Tími:	1:37:22 klst
Meðalhraði:	7,29 km/klst (8:01 mín/km)
Dags.:	Sunnud. 27. júní 2010 kl. 10:06
Hlaupafélagar:	Hlaupafélagar: Arnfríður Kjartansdóttir, Hulda Steingrímsdóttir, Pjetur St. Arason

Fróðleikur um leiðina:

Leiðin um Húsavíkurheiði og Nesháls („Háls og Heiði“) var löngum önnur tveggja aðalleiða milli Borgarfjarðar eystri og Loðmundarfjarðar. Hin leiðin liggur nokkru vestar, um Kækjuskörð. Sú leið er sýnu styttri, en mun hærri (um 780 m). Borgfirðingar hófu að sækja verslun til Seyðisfjarðar um miðja 19. öld eða litlu fyrr. Í þá daga voru þetta sem sagt verslunarleiðir, en úr Loðmundarfirði var síðan farið yfir Hjálmárdalsheiði á áfangastað.

Hlaupaleiðin suður yfir Nesháls hefst við skála Ferðafélags Fljótsdalshéraðs í Húsavík. Bílfær vegur er yfir hálsinn, ruddur 1961. Leiðin frá skálanum liggur til suðurs upp Skælingsmóa og áfram upp hálsinn með Nónfjall (639 m) á vinstri hönd (austanmegin) og Skæling (832 m) á hægri hönd (vestanmegin). Af háhálsinum liggur leiðin um Sandskeið og Vörðumel niður að Dalsá, þar sem hún fellur til Loðmundarfjarðar. Ekki er ánni þó fylgt lengi, heldur beygt til hægri (til vesturs) og haldið sem leið liggur inn með Loðmundarfirði að norðanverðu. Fyrir neðan veginn eru eyðibýlin Neshjáleiga, Nes og Seljamýri, sem einu nafni voru kallaðir Útbæir.

Einn fyrsti nafntogaði íbúinn í Nesi var Galdra-Imba (Ingibjörg Jónsdóttir), sem átti þar heima um tíma á 17. öld. Upphaflega kom hún þangað sem flóttamaður af Norðurlandi, þar sem galdraorð fór af henni og eiginmanni hennar. Kunnáttu sína notaði hún m.a. til að láta grjót líta út sem ost og smjör og gera það þannig að söluvöru. Páll Ólafsson skáld bjó í Nesi löngu seinna, nánar tiltekið á árunum 1894-1900,  Hann var þá „orðinn of gamall til þess að geta verið ungur lengi“, eins og Guðmundur frá Húsey orðaði það (ÞH 2008 (bls. 45)), efnahagurinn orðinn bágur, drykkjan í meira lagi og depurðin tekin að sækja að. Samkomulagið við nágrannana var líka afleitt, eins og endurspeglast í þessari kunnu vísu Páls:

Það er ekki þorsk að fá
úr þessum firði;
þurru landi eru þeir á
og einskis virði.

Eftirfarandi vísa ber vitni um líðan Páls, en vísan var þó líklega ort áður en hann flutti að Nesi:

Því að mér er þrotið megn,

það er gat á skónum

svo er ég líka lagður gegn

af lífsins títuprjónum.

                    (ÞH 2008 (bls. 47)).

Annar kunnur einstaklingur sem tengist Útbæjunum er Ísak Jónsson (1898-1963) frá Seljamýri. Hann hóf kennsluferil sinn í heimasveitinni 1919, en stofnaði síðan Ísaksskóla í Reykjavík 1926.

Inn og upp af fjarðarbotninum er komið að krossgötum við Stakkahlíð. Þar liggur vegarslóði til norðurs í átt að Kækjuskörðum, og annar til suðurs (til vinstri). Honum er fylgt þvert yfir láglendið við botn fjarðarins, að vaði yfir Fjarðará gegnt eyðibýlinu Sævarenda. Þar endar þessi hlaupaleið.

Sævarendi er hlunnindajörð, með æðarvarpi sem enn er nytjað. Á Sævarenda fæddist Þórður Þórðarson árið 1863, en hann var langafi Bjarkar Jóhannsdóttur, eiginkonu þess sem þetta ritar. Reyndar vill svo skemmtilega til að Ólafur Aðalsteinsson sem hefur jörðina á leigu og nýtir æðarvarpið er einnig barnabarnabarn Þórðar nokkurs Þórðarsonar, en sá var fæddur árið 1859 og var albróðir alnafna síns sem fyrr er getið. Ekki liggja fyrir skýringar á þessu nafnavali á bræðrunum

Sævarendi var sá bær í Loðmundarfirði sem lengst hélst í byggð. Árið 1967 voru allir aðrir bæir í sveitinni komnir í eyði og Kristinn Halldórsson bóndi einn eftir á Sævarenda. Kristinn var því eini íbúinn í Loðmundarfirði, allt til ársins 1973 er hann flutti burt. Síðan þá hefur fjörðurinn verið í eyði.

Áður voru að jafnaði 10 bæir í byggð í Loðmundarfirði, auk fáeinna afbýla, þ.á.m. kirkjustaðurinn Klyppstaðir, sem jafnframt var prestsetur fram til ársins 1888. Eftir það var sókninni þjónað frá Dvergasteini í Seyðisfirði. Við upphaf 20. aldar voru íbúar í Loðmundarfirði 87 talsins. Árið 1950 var íbúafjöldinn kominn niður í 40 og 1967 var aðeins einn íbúi eftir, sem fyrr segir.

Loðmundarfjörður þykir afar snjóþungur, en gróskumikill á sumrum. Í sóknarlýsingu Klyppstaðapresta er sveitin sögð „nafnkennd hér um Austfjörðu fyrir þoku og óþurrka á sumrum ..., svo heilum vikum, já mánuðum saman, birtir ei upp þokum og stórrigningum, svo heyin skemmast tíðum ... og ... engin sveit í Austfjörðum er undirköstuð meira vetrarríki en þessi“. (HG 2008 (bls. 7)). Hins vegar sögðu prestarnir fólkið í firðinum vera „greiða- og góðgjörðasamt og flestir leggja stund á atorku og iðjusemi“. (HG 2008 (bls. 11)).

Útræði var löngum stundað í Loðmundarfirði, þrátt fyrir álög sem landnámsmaðurinn Loðmundur lagði á fjörðinn á sínum tíma, þess efnis að skip sem þaðan færu skyldu aldrei koma heil af hafi. Undir lokin áttu bændur í Stakkahlíð meira að segja trillur til veiða og flutninga.

Ferðasagan:  

Nesháls var þriðji fjallvegurinn af fjórum, sem hlaupnir voru á Víknaslóðum helgina 26.-27. júní 2010. Á laugardeginum hafði Gagnheiði fyrst verið lögð að baki og síðan Víknaheiði/Húsavíkurheiði. Að loknu því dagsverki var lagst til hvílu í skálanum í Húsavík. Það kvöld bar fátt til tíðinda, nema hvað nesti voru gerð góð skil og kveikt upp í arni. Um nóttina lagðist þoka yfir svæðið.

Þegar fjallvegahlauparar risu úr rekkju árla sunnudagsmorguns hafði þokunni létt nema af hæstu fjallatindum og sólin var tekin að senda geisla sína til Húsavíkur. Sjálfur byrjaði ég daginn með léttu morgunskokki og morgungöngu á 7. tímanum, en minningar um heiðarnar tvær frá deginum áður voru greinilegar í framanverðum lærum. Ég var reyndar ekki einn um þá tilfinningu, enda höfðum við karlarnir sýnt ívið meira kapp en forsjá í niðurhlaupum laugardagsins. Jón Gauti ákvað að láta hér við sitja og skipta inná varamanni, eins og hann orðaði það sjálfur. Það var því Hulda konan hans sem lagði af stað með okkur áleiðis upp Nesháls þennan sunnudagsmorgun, en sjálfur varð Gauti eftir að gæta bús og barna.

 

Hulda, Stefán, Pjetur og Fríða á hlaðinu við Húsavíkurskálann, tilbúin að leggja á Nesháls. (Ljósm. Jón Gauti).

Leiðin upp Nesháls er býsna brött, með u.b.b. 300 m hækkun á 2,4 km, sem samsvarar 12,5% meðalhalla. Við fórum enda hægt þarna upp, vorum rétt um hálftíma upp á brúnina. Á jafnsléttu er þetta þægilegur gönguhraði. Veðrið lék við okkur, vindurinn heldur í bakið ef eitthvað var, þurrt og hitinn líklega rúm 10 stig. Við Hulda fylgdumst að mestu að upp brekkurnar, en Fríða og Pjetur fóru hraðar yfir. Efst á hálsinum hittumst við öll og virtum fyrir okkur útsýnið. Framundan var m.a. Borgarnes, ekki þó heimanesið mitt, heldur nesið milli Loðmundarfjarðar og Seyðisfjarðar.

Á leið upp Nesháls. Í baksýn má sjá veginn niður af Húsavíkurheiði. Hvítserkur fjær. (Ljósm. Fríða).

 

Hulda á leið upp Nesháls. Enn má sjá Hvítserk í baksýn.

 

Hæstu hæðum náð. Skælingur í baksýn. (Ljósm. Fríða)

Eftir stutta áningu á Neshálsi var skeiðað af stað áleiðis niður í Loðmundarfjörð. Sú leið er enn brattari en vegurinn upp að norðanverðu – og frekar laus í sér. Þarna þurfti því að fara að öllu með gát til að ekki skrikaði fótur. Við Hulda fylgdumst enn að, en þegar komið var niður í Loðmundarfjörð ákvað ég að hefja eftirför eftir hinum. Vegurinn inn með firðinum var greiðfær, en á einum stað vöknuðu fætur í svolitlu vaði, líklega í Hrauná. Ekkert rauf kyrrðina nema andardráttur, fótatak og fuglasöngur, en í Loðmundarfirði una fuglar dvöl sinni greinilega vel. Jaðrakan fylgdist með okkur á hlaupunum og spói sat á kletti.

Á leið niður af Neshálsi. Ef vel er gáð má sjá Pjetur á miðri mynd og Fríðu í næstu beygju á eftir honum. Í baksýn sést mynni Loðmundarfjarðar, Borgarnes og minni Seyðisfjarðar.

 

Hulda á leið til Loðmundarfjarðar. Fríða og Pjetur sjást sem deplar neðar í brekkunum. Framundan er Nes, þar sem Páll Ólafsson bjó á efri árum – og til hægri sést inn í botn Loðmundarfjarðar. Hinum megin fjarðar blasir fjallið Gunnhildur við og kvosin utan við það (vinstra megin) er Hjálmárdalur, þangað sem ferðinni var heitið síðar um daginn. Þokum og stórrigningum hafði greinilega birt upp, öfugt við það sem oft gerðist á tímum Klyppstaðapresta.

 

Nes í Loðmundarfirði, mynni Hjálmárdals og fjallið Gunnhildur.

Fríðu náði ég lengra inn með firðinum, en forskot Pjeturs var orðið meira en svo að ég gæti unnið það upp. Fyrr en varði var ég svo kominn að Fjarðará við botn Loðmundarfjarðar, og á bakkanum hinum megin beið eyðibýlið Sævarland. Hér hlaut hlaupið að enda, því að áin var greinilega ekki væð þrátt fyrir undangengna þurrkatíð. Spölkorn upp með ánni er göngubrú. Þangað fór Pjetur, en ég settist niður á árbakkanum tók nesti upp úr bakpoka og beið eftir samferðakonunum. Um svipað leyti renndi Gauti í hlað á skálavarðarjeppanum, sem síðan flutti þá yfir ána sem ekki höfðu prófað göngubrúna.

Horft inn Loðmundarfjörð. Stakkahlíð framundan.

Pjetur á leið að göngubrúnni yfir Fjarðará, skammt ofan við Sævarland.

Nesháls að baki og Hulda komin fagnandi að Fjarðará. Dóttirin Sólveig Lára fylgdi henni síðasta spölinn.

Sævarendi er vissulega eyðibýli, en þennan dag var bærinn þó í byggð. Þarna hittum við Ólaf æðarbónda og fleira fólk, skoðuðum dún í einkar snyrtilegri skemmu og enduðum inni í stofu við kaffidrykkju og spjall. Þetta var óvænt, en að sama skapi ánægjuleg viðbót við fjallvegahlaup dagsins. Í þessari heimsókn staðfestust þau orð Klyppstaðapresta að í firðinum byggi „greiða- og góðgjörðasamt“ fólk. Atorkan og iðjusemin fór heldur ekki fram hjá okkur sem þarna stöldruðum við þennan dag. 

Nesti og annar búnaður:

Í þetta hlaup hafði ég meðferðis tvo sexúnsubrúsa af vatni (samtals tæplega 0,4 lítra) – og fyllti á brúsana á leiðinni eftir þörfum. Sporðrenndi líka einum poka af geli á leiðinni. Fatnaðurinn var með hefðbundnu móti, þ.e.a.s. síðar hlaupabuxur, stuttermabolur með hlírabol utanyfir og langermastakkur yst fata. Á fótum hafði ég sömu Asics Arctic skóna og daginn áður, enda höfðu þeir reynst vel sem fyrr. Aukaföt, aukanesi og kort bar ég í hlaupabakpoka. Þetta var ekki notað fyrr en á leiðarenda, nema kortið sem við skoðuðum tvisvar á leiðinni til að átta okkur á staðháttum og örnefnum.

Lokaorð:

Nesháls er brött og fremur falleg hlaupaleið með góðu útsýni. Leiðin er fær flestum bílum, en þó gætu léttir fólksbílar átt í erfiðleikum í bröttustu og lausustu brekkunum. Fjórhjóladrif myndi koma sér betur. Nær engin umferð var um veginn þennan dag, alla vega man ég aðeins eftir að hafa séð einn bíl þarna á ferð. Því er hins vegar ekki að neita að mér þykja bílvegir, einkum þeir sem greiðfærastir eru, hafa minna aðdráttarafl sem hlaupaleiðir en grónar götur sem ekki eru ætlaðar vélknúnum ökutækjum. Hvað sem þessu líður eru Víknaslóðir og Loðmundarfjörður svæði sem vert er að heimsækja í góðu tómi. Þar er nefnilega gott tóm sem víðast hefur verið gert útlægt.

Helstu heimildir:

Helgi M. Arngrímsson o.fl.: Víknaslóðir. Gönguleiðir á Austurlandi 1. Gönguleiðakort. Ferðamálahópurinn Borgarfjarðar eystri, 2007.

Hjörleifur Guttormsson: Úthérað ásamt Borgarfirði eystra, Víkum og Loðmundarfirði. Árbók Ferðafélags Íslands 2008. Ferðafélag Íslands, Reykjavík 2008.

Ólafur Þ. Kristjánsson (ritstj.): Kennaratal á Íslandi. I. bindi. Oddi, Reykjavík 1958.

Þórarinn Hjartarson (tók saman): Eg skal kveða um eina þig alla mína daga. Ástarljóð Páls Ólafssonar. Salka, Reykjavík 2008.

Skýringar

Til baka í yfirlit

Síðast uppfært:  19. júlí 2010