Bitruháls

Staðsetning:	Úr Kollafirði á Ströndum að Gröf í Bitrufirði
Nánar:	Af þjóðvegi nr. 68 við Stóra-Fjarðarhorn í Kollafirði upp Fjarðarhornssneiðinga, um Skörð og niður að Gröf í Bitrufirði
Hnattstaða:	Upphaf:                             N65°33,24 – V21°27,99 Skörð (háhálsinn)               N65°31,17 – V21°28,84 Lok:                                  N65°28,87 – V21°26,28
Hæð y. sjó:	10 m við upphaf, 400 m hæst (382 m skv. korti), 60 m við lok => Hækkun 390 m, lækkun 340 m, nettóhækkun 50 m
Vegalengd:	9,52 km
Tími:	1:29:10 klst
Meðalhraði:	6,41 km/klst (9:22 mín/km)
Dags.:	19. júní 2010, (kl. 12:57)
Hlaupafélagar:	Arnfríður Kjartansdóttir, Birkir Þór Stefánsson, Dofri Hermannsson, Hólmar Björn Sigþórsson, Ingimundur Grétarsson, Kristján Ingi Arnarsson, María Hlín Sigurðardóttir, Signý Einarsdóttir, Örn Ólafsson

Fróðleikur um leiðina:

Fyrsta bílfæra leiðin milli Kollafjarðar og Bitrufjarðar á Ströndum opnaðist árið 1947 þegar lokið var við að ryðja veg yfir Bitruháls úti undir Ennishöfða milli Skriðinsennis og Broddadalsár, þar sem nú heitir Ennisháls. Fram að þeim tíma fóru menn annað hvort gangandi með sjónum fyrir Stiga eða yfir hálsinn úr botni Kollafjarðar yfir að Gröf. Úr fjarðarbotninum var reyndar um tvær leiðir að velja, annars vegar svonefnda Fjarðarhornssneiðinga frá Stóra-Fjarðarhorni skáhallt inn og upp hálsinn upp í svonefnd Skörð og hins vegar mun brattari leið upp úr Þrúðardal nær beint upp í þessu sömu Skörð. Sú leið nefnist Hamarssneiðingar eftir bænum Hamri sem stóð þar niðri í dalnum. Fjarðarhornssneiðingar voru vel færir með hesta og jafnvel kerru, en í Hamarssneiðingum þurftu hestamenn að fara af baki vegna brattans.

Hlaupaleiðin upp Fjarðarhornssneiðinga hefst á heimreiðinni að Stóra-Fjarðarhorni. Farið er upp með túngirðingunni og í gegnum hlið við túngarðshornið. Þar er strax beygt til hægri meðfram girðingunni að ofan, og þá er fljótlega komið á reiðgötuna sem síðan er fylgt alla leið.

Í Stóra-Fjarðarhorni hefur sama fjölskyldan búið óslitið frá árinu 1844, eða frá því að hjónin Jón Tómasson og Guðný Gísladóttir settust þar að. Núverandi ábúandi, Sigurður Jónsson, er fjórði ættliður frá þeim hjónum. Ættin er orðin afar mannmörg, enda eignaðist Sigríður, dóttir þeirra Jóns og Guðnýjar, hvorki fleiri né færri en 19 börn. Þar af komust 11 til fullorðinsára. Eitt þeirra var Jón Þórðarson eldri, en Stefán skáld frá Hvítadal ólst upp hjá honum og konu hans í Stóra-Fjarðarhorni frá tveggja ára aldri. Þeir Jón voru bræðrasynir.

Fjarðarhornssneiðingar er fleirtöluorð, en í rauninni er þetta bara einn sneiðingur inn og upp alla hlíðina. Á miðri leið sést beint niður að eyðibýlinu Þrúðardal. Í bókinni Minningar af Ströndum segir Óli E. Björnsson frá Hólmavík frá dvöl sinni í Þrúðardal sumrin 1934-1939. Þar á bæ skipti töluverðu máli hvort ferðamenn fóru Fjarðarhornssneiðinga eða Hamarssneiðinga, því að Fjarðarhornssneiðingar sjást ekki frá bænum að öðru leyti en því að "ferðamenn sem um þá fara, ber þaðan séð við himin á dálitlum kafla ofarlega í hlíðinni", eins og það er orðað í bókinni (bls. 228). Meiri tilbreyting var af þeim sem fóru Hamarssneiðinga, því að þeirra leið lá um hlaðið í Þrúðardal. Tilfinnanlegast var þetta þegar sýslumaðurinn átti leið þarna um sumarið 1938 og valdi að fara heldur Fjarðarhornssneiðinga.

Reiðgatan upp Fjarðarhornssneiðinga er víðast greinileg, en þó nokkuð tekin að mást þegar komið er uppundir Skörð. Þar er beygt til vinstri og eftir það liggur leiðin í suðsuðaustur undan aflíðandi halla. Þegar komið er niður úr Skörðum er stiklað yfir Broddá. Áin er alla jafna vatnslítil enda stutt í upptök hennar. Áfram er svo haldið eftir greinilegum upphlöðnum vegarslóða. Landsíminn hefur legið þarna yfir hálsinn áratugum saman, lengst af á staurum, en í jarðstreng í seinni tíð. Minningar frá lagningu símans sjást enn á hálsinum, því að sums staðar voru tréhlemmar af vírakeflum notaðir til að brúa ræsi. Þessi mannvirki eru þó á undanhaldi enda komin til ára sinna.

Vegarslóðinn niður hálsinn liggur um Móhosaflóa, sem er talsvert votlendi með mýrum og tjörnum. Til hægri handar sést í Langavatn, en afrennsli þaðan og lækir úr flóanum safnast saman og verða að vatnsfalli sem kallað er Grafargil, þó að ekki sé hægt að tala um eiginlegt gil fyrr en komið er niður í brúnina. Hlaupaleiðin liggur niður með þessu vatnsfalli að austanverðu, en nokkru fyrir ofan brúnir liggur leiðin yfir á vesturbakkann. Þar er oftast hægt að stikla yfir þurrum fótum á sumardegi, en yfirbragðið er allt annað í rigningatíð og leysingum. Áfram er svo haldið eftir vegarslóðanum beint niður brúnina. Vera kann að slóðinn týnist í síðustu brekkunum, en þarna er hvergi bratt og því óhætt að fara beint af augum. Þegar litið er um öxl sjást fossarnir í Grafargilinu, en þeir eru u.þ.b. 5 frá brún niður að bæ, og jafnvel fleiri ef vandlega er talið. Allir hafa þeir sín nöfn til heimabrúks, þ.m.t. Kvikmyndafoss, þótt þessi nöfn séu líklega hvergi til í örnefnaskrám. Sama má segja um blómlega sveit sem þarna stóð á 7. áratug síðustu aldar og var líklega hluti af Bæjarsýslu á Snælandi. Þar mátti m.a. finna bæina Hól, Læk, Norðurhlíð, Bólstaðarhlíð og Blönduhlíð, með tilheyrandi búsmala og vegakerfi. Og þó að enginn þessara bæja hafi verið raunverulegur nema í hugum okkar bræðranna, er ekki ólíklegt að einhver stigi niður fæti í Norðurhlíð á hlaupum niður hlíðina.

Hlaupinu lýkur við bæinn Gröf í Krossárdal, þar sem upphafsmaður þessara fjallvegahlaupa fæddist og ólst upp á síðari hluta 20. aldar. Í Gröf var lengi símstöð, en hennar sjást engin merki lengur. Þar er hins vegar nýtt íbúðarhús í byggingu, sem mun fátítt til sveita um þessar mundir.

Þessi leið yfir Bitruháls var ekki aðeins fjölfarin fyrrum af íbúum sveitanna og almennum ferðamönnum, heldur var þetta jafnframt póstleið, meira að segja aðalpóstleiðin til Vestfjarða um tíma eftir að Guðjón Guðlaugsson, alþingismaður á Ljúfustöðum í Kollafirði, náði fram þeirri breytingu á póstleiðum að Vestfjarðapóstur var lesinn í sundur að Stað í Hrútafirði og sendur norður Strandir í stað þess að fara um Dali og Þorskafjarðarheiði. Eftir að bílvegurinn um Ennisháls var opnaður lögðust ferðir þarna yfir að mestu af. Á uppvaxtarárum mínum var helst að hestamenn færu þarna um, misjafnlega allsgáðir, á leið á hestamannmót í Bitrubotni. Þau mót eru líka löngu aflögð og fátt um mannaferðir á hálsinum, ef frá eru taldir smalar á haustin.

Ferðasagan:  

Hlaupið yfir Bitruháls var hluti af fjallvega- og skemmtihlaupinu Þrístrendingi, sem háð var laugardaginn 19. júní 2010. Dofri Hermannsson frá Kleifum í Gilsfirði átti hugmyndina að þessu hlaupi, sem síðan þróaðist í meðförum yfir í að hlaupinn var hringur frá Kleifum, yfir Steinadalsheiði norður í Kollafjörð, áfram yfir Bitruháls að Gröf, og þaðan suður Krossárdal aftur að Kleifum.

Skömmu fyrir kl. 1 þennan laugardag tóku fjallvegahlauparar að skila sér af Steinadalsheiði heim að túnhliðinu í Stóra-Fjarðarhorni, þaðan sem lagt skyldi af stað yfir Bitruháls. Þangað var einnig kominn bíll frá Kleifum með vistir og liðsauka, en þarna bættust tveir hlauparar í þann hóp sem hafði nýlokið við Steinadalsheiðina. Viðdvölin við túnhliðið var notuð til að fá sér hressingu, teygja á þreyttum vöðvum og spjalla um verkefni dagsins.

Arnfríður Kjartansdóttir (Fríða) í startholunum fyrir hlaupið yfir Bitruháls.

 
Eftir þessa drykklanga áningu við Stóra-Fjarðarhorn lögðum við 10 saman af stað upp fyrir túngarðinn og upp hlíðina þar til við fundum vegarslóðann upp Fjarðarhornssneiðinga. Fátt bar til tíðinda á leiðinni upp sneiðingana, nema hvað veðrið var gott og sömuleiðis útsýnið yfir Kollafjörð. Reyndar var töluverður blástur í fangið, en loftið hlýtt og þurrt.

Ingimundur, Örn og Birkir lagðir af stað upp fyrir túngarðinn í Stóra-Fjarðarhorni.

Hér er Örn kominn vel áleiðis upp Fjarðarhornssneiðinga. Í baksýn sést út Kollafjörð og fjær grillir í Kollafjarðarnes handan fjarðar.

Séð niður að Þrúðardal úr Fjarðarhornssneiðingum.

Dofri í brúninni Kollafjarðarmegin.

Stokkið yfir ræsi í brúninni Kollafjarðarmegin. Þarna er ekki lengur fært með hestakerru eins og sjá má, þó að Dofri hafi auðveldlega komist yfir.

 
Spölurinn frá Stóra-Fjarðarhorni upp á háhálsinn, þ.e.a.s. upp í svonefnd Skörð, er alveg um 4 km, og alla leið er slóðin vel greinileg. Fæstir reyndu að hlaupa þarna upp, enda meðalhallinn á leiðinni um 10%. Í samræmi við það tók uppgangan næstum 50 mínútur fyrir þá hraðskreiðustu. Þegar upp var komið tók við sléttur og harður kafli, og þar jókst hraðinn í hlaupinu.

Í skörðum á Bitruhálsi á leið suðuryfir. F.v. Hólmar, Kristján, María og Dofri.

 
Eftir að hæstu hæðum Bitruhálsins var náð vorum við tekin að nálgast kunnuglegar smalaslóðir. Þarna hafði ég smalað flest haust í meira en 40 ár, að vísu aldrei svona hátt upp á hálsinn. Fljótlega tipluðum við yfir Broddá nálægt upptökum og vorum þar með komin í land Grafar. Það land keyptu foreldrar mínir 1956 og nú búa bróðir minn og mágkona á jörðinni. Áfram var haldið niður gamla hestaveginn og áð við ræsið í Móhosaflóanum. Þar man ég eftir brú sem gerð var úr ofvöxnum tvinnakeflum undan símavír. Nú eru þessir hlemmar horfnir og bara þrír liggjandi símastaurar eftir. Þarna var spjallað, teygt á vöðvum og spáð í auma liði og blöðrur á tám. Annars var heilsa hlauparanna almennt með ágætum.

Örn og Ingimundur komnir að ræsinu í Móhosaflóa – og fleiri á leiðinni.

Allir mættir í Móhosaflóann,  líka Fríða sem tók myndina.

 
Eftir áningu í Móhosaflóa héldum við áfram sem leið lá niður hálsinn og yfir vaðið á Grafargilinu. Þarna var tekið að halla vel undan fæti, og því fóru sumir hratt yfir, en aðrir með meiri aðgát. Einn datt á leiðinni niður, en slapp með skrámur. Síðasta spölinn hlupum við í gegnum það sem áður var leiksvæði okkar bræðranna að Hól og Læk og niður að girðingarhliði ofan við bæinn í Gröf.

Hlaupið yfir vaðið á Grafargilinu. Hólmar fremstur í flokki.

Fríða nálgast endamarkið við túngirðinguna í Gröf.

Bitruháls að baki og Grafargilið í baksýn. Aftast standa Ingimundur, Hólmar, Stefán, Dofri og Kristján, en framar liggja og krjúpa Birkir, Fríða, Signý, María og Örn. (Ljósm. Rögnvaldur G).

Í Gröf tóku Rögnvaldur bróðir minn og Arnheiður sambýliskona hans á móti okkur og buðu veitingar, sem við þóttumst ekki ætla að þiggja. Lyktir málsins urðu þó þær að sum okkar gerðu pönnukökum Arnheiðar allgóð skil og drukku te og kaffi með.

Að lokinni viðdvöl í Gröf var lagt upp í síðasta hluta Þrístrendings, þ.e.a.s. endasprettinn suður Krossárdal að Kleifum. Þeim endaspretti hafa verið gerð skil á öðrum vettvangi. Hið eiginlega fjallvegahlaup um Krossárdal var hins vegar háð í ágúst 2008, eins og fram kemur annars staðar á þessum vef.

Nesti og annar búnaður:

Í þetta hlaup hafði ég meðferðis þrjá sexúnsubrúsa af vatni (samtals rúmlega hálfan lítra), sem ég fyllti á leiðinni eftir þörfum. Notaði líka einn poka af orkugeli. Ég var klæddur í síðar hlaupabuxur, stuttermabol með hlírabol utanyfir og langermastakk yst fata. Hafði líka húfu og vettlinga meðferðis í hlaupabakpoka. Á fótum hafði ég mikið notaða Asics Arctic skó.

Lokaorð:

Bitruháls er skemmtileg hlaupaleið og fremur auðrötuð. Hallinn upp að norðanverðu er jafn, sem gerir það að verkum að leiðin er auðveld þótt hækkunin sé töluverð. Landslagið er svo sem ekki fjölbreytt, en þarna eru afar fáir á ferli sem eykur í raun sérstöðu leiðarinnar. Helsti gallinn er sá að leiðin er í raun of stutt til að uppfylla viðmið fjallvegahlaupaverkefnisins, þar sem 10 km er skilgreind sem lágmarksvegalengd. Bitruháls eins og hann var hlaupinn í þetta sinn mældist hins vegar aðeins 9,52 km. Þann hálfa kílómetra sem upp á vantar má e.t.v. framkalla með því að leggja af stað utar en gert var þennan dag, t.d. út við Líká utan við Stóra-Fjarðarhorn, enda ná Fjarðarhornssneiðingar eitthvað þarna út eftir hlíðinni. Þessi endurskoðun hlaupaleiðarinnar bíður betri tíma um sinn.

Helstu heimildir:

Helgi M. Arngrímsson: Vestfirðir og Dalir 6 - Útivera. Göngu- og reiðleiðakort. Ferðamálasamtök Vestfjarða 2007.

Helgi Valtýsson: Söguþættir landpóstanna, II. bindi (athuga betur). Norðri, Akureyri, 1942.

Ivar Orgland: Stefán frá Hvítadal. Maðurinn og skáldið. Fyrra bindi. Bókaútgáfa Menningarsjóðs, Reykjavík, 1962.

Jón Guðnason: Strandamenn. Æviskrár 1703-1953. Jón Guðnason, Reykjavík, 1955.

Óli E. Björnsson: Minningar af Ströndum. Frá Smáhömrum og Þrúðardal. Skrudda, Reykjavík, 2006.

Vegur.is: Annáll samgangna á Íslandi og Vestfjörðum 1901-1975. http://www.vegur.is/annall-1901-1975.html.

Skýringar

Til baka í yfirlit

Síðast uppfært:  19. júlí 2010