 |
 |
 |
 |
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Snæfjallaheiði
Fróðleikur um leiðina: Hlaupaleiðin um Snæfjallaheiði hefst við kirkjustaðinn Unaðsdal innarlega á Snæfjallaströnd. Í Unaðsdal var búið fram undir lok 20. aldar, nánar tiltekið til ársins 1994. Ári síðar lagðist byggð af í Bæjum, og síðan þá hefur þessi norðurströnd Ísafjarðardjúps verið öll í eyði. Einni öld fyrr var líflegra á ströndinni, en árið 1910 bjuggu 223 í Snæfjallahreppi.
Unaðsdalur er landnámsjörð, en þar bjó landnámsmaðurinn Ólafur jafnakollur. Í landi Unaðsdals stendur samkomuhúsið Dalbær, sem vígt var árið 1973. Sumarið 2003 tók Snjáfjallasetur til starfa í Dalbæ, en setrinu er „ætlað að safna, skrá og varðveita sagnir, kveðskap, myndir, muni og ýmis gögn sem tengjast sögu byggðar í Snæfjalla- og Grunnavíkurhreppum og standa að sýningahaldi, útgáfustarfsemi, vefgagnasafni og ýmsum viðburðum“, eins og það er orðað á heimasíðu setursins. Í Dalbæ er rekin ferðaþjónusta á sumrin og þar er m.a. rúmgott tjaldstæði.
Eftir u.þ.b. 1 km hlaup frá Unaðsdal er komið að Tyrðilmýri, en fyrst liggur þó leiðin yfir Mýrará, sem fellur úr Mýrarvatni uppi á fjallinu. Í ánni er 60 kW virkjun, sem hreppsbúar á ströndinni komu upp árið 1965, en er nú rekin af Orkubúi Vestfjarða. Síðustu ábúendurnir á Tyrðilmýri voru hjónin Engilbert Ingvarsson og Kristín Daníelsdóttir. Þau létu af búskap árið 1987 og fluttu til Hólmavíkur. Engilbert tók virkan þátt í stjórnmálum og öðru félagsstarfi meðan hann bjó á Mýri og var því mikið á faraldsfæti, þó að hann væri reyndar oft „veðurfastur heima hjá sér“, eins og hann orðaði það sjálfur síðar. Hann hefur lagt mikið af mörkum til að skrá og viðhalda minningu fólksins sem bjó á Snæfjallaströnd, og er enn í dag (2012) formaður stjórnar Snjáfjallaseturs.
Langt er um liðið síðan byggð lagðist af á Snæfjallaströnd utan Tyrðilmýrar. Á þessum slóðum er þröngt undir bú, undirlendi nær ekkert og flæðihætta fyrir fé. Ströndin er snjóþung eins og nafnið bendir til og víða snjóflóðahætta.
Um nokkurra ára skeið í kringum aldamótin 1900 fór sérstakur aukapóstur 15 sinnum á ári út Snæfjallaströnd að bænum Snæfjöllum í veg fyrir Djúppóstinn milli Ísafjarðar og Hesteyrar. Þessi leið þótti strembin, enda margar erfiðar ár á leiðinni og stórviðrasamt á vetrum. Þá áttu menn alltaf á hættu að hrapa fram af móðum í sjó fram, en „móðar“ eru þykkir snjóskaflar, sem hlaðast upp í fjörum í skafrenningi af landi og sjórinn brýtur síðan undan. Ekki er þó vitað til að slys hafi orðið á mönnum í þessum póstferðum.
Utar í landi Tyrðilmýrar, svo sem 1 km frá bænum, stóðu Hávarðsstaðir á sinni tíð. Þar bjó Hávarður sem segir frá í Hávarðarsögu Ísfirðings, þ.e.a.s. eftir að hann flúði norður fyrir Djúpið undan ofríki Þorbjarnar Þjóðrekssonar. Sagt er að Hávarður hafi átt svo margt fé að þegar það rann í sporaslóð upp hlíðina ofan við bæinn hafi fyrstu kind borið við himinn þegar sú síðasta var við túngarðinn.
Yfir Tyrðilmýrarjörðinni gnæfir Mýrarfjall, en Æðey blasir við skammt undan ströndu. Utar taka svo eyðibýlin við hvert af öðru. Fyrst má nefna Hlíðarhús (um 6 km frá Unaðsdal) sem stóð við Innri-Skarðsá (eða Skarká) sem fellur í Möngufossi niður af hömrum ofan við bæinn. Möngufoss er hæsti og fegursti foss norðan Djúps, enda sést hann víða að. Sagt er að hann sé býsna líkur Öxarárfossi, nema miklu hærri og tilkomumeiri. Hlíðarhús fóru í eyði 1932, en enn mun móta þar fyrir rústum.
Um 4 km utan við Innri-Skarðsá (um 10 km frá Unaðsdal) stóð bærinn Skarð, en hann fór í eyði 1938 og tók síðan af í snjóflóði 1944 eða þar um bil. Bærinn stóð neðan við svonefnt Ytraskarð, og þar voru reyndar fleiri bæir fram yfir aldamótin 1900.
Um 3 km utan við Skarð (um 13 km frá Unaðsdal) er komið að Sandeyri, en þar var löngum stórbýli, enda útræði og jafnvel vísir að spænskri hvalveiðistöð fyrr á öldum. Sandeyri kom einmitt við sögu í Spánverjavígunum um 1615. Þarna var byggt reisulegt tveggja hæða íbúðarhús úr steini árið 1908 - og meira að segja komið upp vatnsaflsvirkjun. Sandeyri fór í eyði árið 1952, og húsið er nú nýtt sem slysavarnarskýli.
Árið 2011 gaf Snjáfjallasetur út einkar athyglisverða samantekt Dr. Harðar Kristinssonar um Fágætar plöntur á Snæfjallaströnd. Eins og þar kemur fram hafa snjóþyngslin á ströndinni og leysingavatnið sem þeim fylgir mótað gróðurfarið. Þar er m.a. að finna nokkrar tegundir burkna, sem eru sjaldséðir annars staðar á landinu. Hlíðaburkni (Cryptogramma crispa) er líklega þeirra fágætastur. Hann hefur aðeins fundist á tveimur stöðum á Íslandi; annars vegar ofan við síldarverksmiðjuna á Hesteyri og hins vegar á u.þ.b. kílómetra löngu svæði á Snæfjallaströnd frá Grímshamarskleif að Möngufossi. Hlíðaburnki er „afar sérkennilegur í vaxtarlagi og ólíkur öllum öðrum íslenskum burknum. Blaðkan er marggreind með mjóum striklaga bleðlum [... sem] virðast nær sívalir, þar sem jaðrarnir sveigjast út yfir gróhirslurnar á neðra borði“ (HK, bls. 7). Þá má segja að þúsundblaðarós (Athyrium distentifolium) sé auðkennisplantna strandarinnar, en þetta er stórvaxinn burkni sem vex eingöngu í snjódældum. Loks má nefna skollaber (Cornus suecica), sem fundist hafa hér og þar á svæðinu frá Unaðsdal út að Skarði og Sandeyri.
Tæpum 2 km utan við Sandeyri (um 15 km frá Unaðsdal) er komið að Berjadalsá. Á bökkum árinnar stóðu nokkur tómthúsbýli um og fyrir aldamótin 1900, og þaðan stunduðu vermenn útróðra, m.a. vermenn úr Strandasýslu. Áin skiptir löndum milli Sandeyrar og Snæfjalla. Snæfjallabærinn stóð rúmum 1 km utan við ána. Að Snæfjöllum bjó landnámsmaðurinn Þórólfur fasthaldi. Þar var kirkja frá fornu fari, en hún var flutt að Unaðsdal árið 1867. Nýlega var settur upp kross til minningar um kirkjuna.
Snæfjallabærinn hefur gengið undir ýmsum nöfnum, m.a. Staður á Snæfjallaströnd. Þar hafðist við hinn alræmdi Snæfjalladraugur, sem Jón Guðmundsson lærði kvað niður snemma á 17. öld með kvæðinu Fjandafælu eða Snjáfjallavísum hinum síðari, sem taldar eru rammasta særingakvæði sem ort hefur verið á íslensku.
Hlaupaleiðin um Snæfjallaheiði liggur reyndar ekki um hlaðið á Snæfjöllum, því að rétt utan við Berjadalsá er sveigt upp með Íralæk, upp sneiðinga í svonefndri Kinn. Hins vegar var Snæfjallabærinn mikilvægur viðkomustaður landpósta og því nauðsynlegt að nefna hann til sögunnar hér. Frá því seint á 19. öld (eða e.t.v. fyrr) og fram til 1920 var póstur fluttur sjóleiðis frá Ísafirði yfir Ísafjarðardjúp að Snæfjöllum. Þaðan var svo lengst af farið á báti út fyrir Bjarnarnúp (eða Vébjarnarnúp) að Stað í Grunnavík og þaðan norður yfir Jökulfirði til Hesteyrar. Árið 1920 var sú póstferðatilhögun „ærið óheppilega ákveðin af póststjórninni“ (HV I, bls. 386) að pósturinn skyldi fluttur landleið yfir Snæfjallaheiði frá Snæfjöllum til Grunnavíkur, í stað þess að róa með hann út fyrir núpinn. Með þessu var ætlunin að spara póststjórninni nokkurt fé. Þetta sama ár tók Sumarliði nokkur Brandsson að sér póstferðir milli Ísafjarðar og Hesteyrar, en Sumarliði bjó þá í svonefndu Samúelshúsi við Berjadalsá. Á þessum fyrsta vetri, nánar tiltekið 17. desember 1920, fórst Sumarliði á heiðinni þegar hann villtist á heimleið úr Grunnavík í austan stórhríð og hrapaði ásamt hesti sínum niður í gegnum snjóhengju í brún Bjarnarnúps. Daginn eftir fórust þrír menn til viðbótar í snjóflóði í fjörunni neðan við slysstaðinn, en þeir höfðu þá brotist út undir núpinn til leitar. Vitni voru að báðum slysunum og því ljóst hvernig þau bar að. Ofurhugi nokkur af Snæfjallaströndinni fann hins vegar pósttösku Sumarliða á klettasyllu í núpnum sumarið eftir með bréfum og peningum lítið skemmdum. Eftir slysið lögðust póstferðir um heiðina af.
Rithöfundurinn Jón Kalman Stefánsson lýsir póstferð um svæðið norðan Ísafjarðardjúps á eftirminnilegan hátt í skáldsögu sinni Harmur englanna, sem út kom 2009. Auðvelt er að geta sér þess til að örlagasaga Sumarliða Brandssonar hafi orðið Jóni að yrkisefni, þó að atvik séu önnur. Alla vega reru söguhetjurnar norður yfir Djúp með póstinn og héldu svo leið sinni áfram norður yfir Snæfjallaheiði. Af lýsingum í bókinni má vel ímynda sér að sagan gerist vorið 1920, en þá var snjóþungt með afbrigðum, og hríðarveður stóðu fram á vor.
Leiðin upp á Snæfjallaheiði liggur sem fyrr segir upp sneiðinga í svonefndri Kinn við Berjadalsá. Gatan er gróin og ógreinileg til að byrja með, en skýrist eftir því sem ofar dregur. Uppi í brúnum taka við þéttar vörður sem vísa leið alla leið yfir heiðina. Þarna má reyndar sjá tvær varðaðar leiðir. Efri leiðin er snjóléttari, en neðri leiðin þykir greiðfærari á sumrin og verður því fyrir valinu hér. Fyrstu kílómetrana liggur leiðin eftir Reiðhjalla til norðvesturs meðfram brúnum, en beygir meira til meira til norðurs um það leyti sem komið er að Súrnadal. Leiðin liggur rétt ofan við snarbrattan dalbotninn, en þar niður er sagt að 19 manns hafi hrapað til bana á vetrarferðum. Ef til vill var Sumarliði póstur sá tuttugasti sem lét lífið á heiðinni, en það gerðist utar í núpnum. Við Súrnadal er líklega um 21 km að baki frá því að lagt var upp í hlaupið frá Unaðsdal.
Norðantil á heiðinni gerist leiðin grýtt og hörð. Um 2,5 km norðan við Súrnadal er hæsti punktur heiðarinnar. Þaðan kvað vera gott útsýni norður yfir Jökulfirði og eins til baka til kaupstaðanna handan Djúpsins. Áfram er svo haldið eftir varðaðri götu niður í Grunnavík rétt utan við Kumlá. Hlaupið endar við bæinn Sútarabúðir. Þaðan fluttu síðustu íbúarnir í Grunnavík árið 1962, en þar er nú rekin ferðaþjónusta á sumrin.
Ferðasagan: Verður skráð síðar Nesti og annar búnaður: Verður skráð síðar Lokaorð: Verður skráð síðar Helstu heimildir: Ferðaþjónustan í Grunnavík, www.grunnavik.is. Guðrún Ása Grímsdóttir: Ystu strandir norðan Djúps. Um Kaldalón, Snæfjallaströnd, Jökulfirði og Strandir. Árbók Ferðafélags Íslands 1994. Helgi M. Arngrímsson: Vestfirðir og Dalir 1 - Útivera. Göngu- og reiðleiðakort. Ferðamálasamtök Vestfjarða 2007. Helgi Valtýsson: Söguþættir landpóstanna, I. bindi. Norðri, Akureyri, 1942. Hörður Kristinsson: Fágætar plöntur á Snæfjallaströnd. Snjáfjallasetur, 2011. Jóhann Hjaltason: Frá Djúpi og Ströndum. Nýtt safn. Iðunn, Reykjavík 1963. Orkubú Vestfjarða, www.ov.is. Páll Ásgeir Ásgeirsson: Hornstrandir. Gengið um eyðibyggðir frá Snæfjallaströnd til Ingólfsfjarðar. Mál og menning, Reykjavík 2007. Snjáfjallasetur, www.snjafjallasetur.is.
Síðast uppfært: 22. júlí 2012 |
|
|
 |
||||||||||||||||||||||||||||||||
 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 |
|
|
 |
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
 |
|
 |
 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||
